Midt i det halvmørke, overfylte teltet dansar to skuggeskapnader. Taktfast, rundt og rundt. Publikum har sin fulle konsentrasjon retta mot spelet i midten. Somme trampar uvilkårleg takta. Det går ein rytme gjennom Herr Arnes penningar.

Det er ikkje fyrste gong Västanå Teater frå Sunne i Värmland lagar teater av ei Selma Lagerlöf-historie. Tidlegare har Tøsen från Stormyrtorpet og Kejsarn av Portugallien vorte spela i "BerättarLadan" i Rottneros. No var det Herr Arnes penningar som stod på plakaten, og spelestaden er denne gongen den nybygde mongolske jurten, teatret sitt turnételt. Det er eit rundt telt med plass til om lag 100 menneske. Speleplassen er ein rundt plass i midten, med publikum i amfi rundt. Då eg såg framsyninga i Hamar den 15. februar i år, var teltet stappfullt.

Overlevande
Herr Arnes penningar er ei mystisk historie om tenestejenta Elsalill. Ho er den einaste overlevande etter at ein røvarbande plyndra garden til herr Arne, stal kista med sølvpengane hans og drap alle folka. Også fostersyster til Elsalill vart drepen, men Elsalill gøymde seg unna. Spora etter mordarane fører fram åt eit hol i isen der folk trur dei har drukna. Men Elsalill kjenner på seg at dei som myrda syster hennar framleis er i live, og ho avgjer at ho vil finna dei. Og ho får hjelp - den drepne syster hennar kjem attende frå grava for å hjelpa ho.

Publikum får høyra historia om Elsalill gjennom song og teater. Fem skodespelarar og ein kvedar hoppar inn og ut av alle rollene ved å bytte maske eller kasta på seg ei enkel kappe. Det skjer medan publikum ser på, så det er langt frå ei realistisk framsyning vi har å gjera med. Dette er forteljarteater. Ramma kring framsyninga strekar òg under dette. Når vi vert leidde inn i teltet står skodespelarane i døra og tek imot oss, og når vi går seier dei farvel. Det vert den mest naturlege ting i verda å gå bort til dei og takke - som om det var nokon vi kjende som nett hadde lese eit eventyr for oss, eller fortalt oss ei god historie. For det har dei jo faktisk gjort.

Värmlandspols og magi
Forteljinga er det viktigaste elementet i Herr Arnes penningar. Av og til bryt ein song av, og rollene viser seg for oss gjennom dans. Västanå Teater har gjort det til varemerket sitt å byggja framsyningane sine på danseforma Värmlandspols, og den tunge rytmen driv historia framover. I tillegg støtter dansen godt opp om den magiske verda vi vert ført inn i.  Ei verd av snurrande, sirklande attergangarar i masker og flagrande klede, akkompagnert av dragande, fengande folkemusikktonar. Rytme og musikk vert nytta til å streka under viktige hendingar i historia. Bråe skift i rytmen, eller plutseleg stille er effektive verkemiddel.

Slik formidlar Västanå Teater og regissør/manusforfattar Leif Stinnerbom på ein glimrande måte den magien Selma Lagerlöf har lagt opp til i teksten sin. Historia går føre seg på eit psykologisk like mykje som eit konkret plan, og det undermedvitne og "overnaturlege" er sterkt til stades. Speleplassen gjer òg sitt for å skapa den unike magiske verda: Teltet er genialt som scene fordi det som eit lukka rom skaper ei eiga røynd som framsyninga kan eksistera i.

Urkreftene i teatret
Den dansande, rytmiske stemninga i framsyninga gjer det vanskeleg å plassera ho i ein spesiell sjanger. Noko slikt har vi aldri sett før. Barna på fyrste rad ser ut til å følgje spent med i den uhyggelege forteljinga, men det gjer jammen bestefar lengst bak òg! Publikum sit så nære opptil skodespelarane at alle vert deleigarar i det som hender på speleplassen i midten. Kommunikasjonen mellom scene og sal er levande og sterk.

Og når siste tone døyr ut, får ensemblet på seks + ein teknikar ståande trampeklapp frå eit fullsett telt. Dette er noko heilt nytt. Men samstundes kjennes det ut som om det eigentleg er svært så gamalt. Der eg sit i det halvmørke mongolske teltet kjenner eg meg verkeleg i kontakt med urkreftene i teatret, og i forteljarkunst og kommunikasjon i det heile. Det er i røynda gamalt, dette nye. Det går ein rytme gjennom denne framsyninga.

Av Bård Lahn